KONUT HİKAYELERİ — MD1927 Sanal Sergi Salonu

KONUT HİKAYELERİ

Margarete Schütte-Lihotzky - Konut Hikayeleri Odaklı

22 Ekim 2020'den itibaren - 27 Aralık 2020'ye kadar
Küratör: Christine Zwingl

Margarete Schütte-Lihotzky’nin uzun ve çok yönlü hayatı yirminci yüzyıldaki toplumsal değişimlerle ilgili ve yetmiş yılı aşkın bir sosyal mimarlık deneyimini kapsar. KONUT - HİKÂYELERİ sergisi, mimarın Viyana’da tasarladığı yapıları salt tarihsel olgu şeklinde göstermekle kalmayıp, bunların yarattığı etkilere ve günümüzde hâlâ kullanışlı olup olmadıklarına dair sorulara da cevap aramayı amaçlar. Lihotzky’nin hem tasarımlarında hem de halka, öncelikle de kadınlara ulaşma çabasının aracı olan sayısız yayınında bunun izlerini sürebiliriz.

SERGİYİ GEZ

KONUT HİKAYELERİ

Margarete Schütte-Lihotzky - Viyana’da Konut Projeleri Odaklı

Margarete Schütte-Lihotzky’nin uzun ve çok yönlü hayatı yirminci yüzyıldaki toplumsal değişimlerle ilgili ve yetmiş yılı aşkın bir sosyal mimarlık deneyimini kapsar.

KONUT HİKÂYELERİ sergisi, mimarın Viyana’da tasarladığı yapıları salt tarihsel olgu şeklinde göstermekle kalmayıp, bunların yarattığı etkilere ve günümüzde hâlâ kullanışlı olup olmadıklarına dair sorulara da cevap aramayı amaçlar. Lihotzky’nin hem tasarımlarında hem de halka, öncelikle de kadınlara ulaşma çabasının aracı olan sayısız yayınında bunun izlerini sürebiliriz.

Margarete Lihotzky Viyana’daki “Sosyal Konut" hareketinin kurucu üyelerinden biridir. Yerleşimci hareketi (Siedlerbewegung) için yaptığı ilk projeler yoksulluk ve sefalet içindeki Viyana halkının kendi kendilerine yardımlaşarak aldığı önlemleri destekliyordu. Lihotzky, bu hareketin önemli hedeflerinden biri olan yeni yerleşim bölgelerindeki sosyal konut projeleri için standart ve asgari ölçü gereksinimlerine uygun kulübeler tasarladı ve ilk ev ekonomisi uygulama projelerini hazırladı. Planladığı çekirdek evler, 1923‘te Viyana belediye meydanında düzenlenen Küçük Bahçecilik ve Sosyal Konut Yerleşimi Sergisi’nde dayalı döşeli bir şekilde ziyarete sunuldu. “Kızıl Viyana“nın örgütlediği geniş hacimli belediye konutları programı çerçevesinde Otto-Haas-Hof bloğu için her biri teraslı daireler tasarladı, ama projedeki daireler sadece birer gömme balkon (loggia) ile gerçekleştirildi.

1926 başında Frankfurt Belediyesi tarafından Yeni Frankfurt Sosyal Konut programında çalışmak üzere davet edildi.

Bu proje kapsamında Frankfurt kentinin çeperinde yeni mahalleler sıfırdan inşa edildi. Sonrasında Frankfurt’ta görevlerini bitiren uzmanlar, tek kadın uzman olan Lihotzky de aralarında olmak üzere Sovyetler Birliği’nde yeni kurulan ağır sanayi tesislerinin yakınlarında inşa edilmesi öngörülen sanayi kentlerini planlamak üzere görevlendirildiler. O yıllarda yeni yaşam konseptleri, yeni sosyal kalkınma planlamaları, ilerleme inancı, standardizasyon ve makineleştirme/teknolojikleştirme düşünceleri tayin edici bir rol oynuyordu.

Yeni toplum yapısı için yeni bir mimari anlayış deneniyor ve uygulamaya geçiriliyordu. İkinci Dünya Savaşı bu gelişmeleri ani ve sert bir şekilde kesintiye uğrattı; artık çok sayıda insanın hayatında belirleyici olan şey kaçış, sürgün ve göç olmuştu. Margarete Schütte-Lihotzky de sığınılacak bir yer aramak zorunda kaldı. Farklı uğrak yerlerinde kısa süreler geçirdikten sonra İstanbul’a göç etti. 1940‘ta nasyonal sosyalizme karşı yürütülen aktif direniş hareketine daha etkin ve doğrudan katkı vermek için Viyana’ya dönme kararı aldı. Bu kararı kısa süre sonra Gestapo tarafından tutuklanmasına, önce Viyana’da bir buçuk sene hapishanede tutsak edilmesine, idam istemiyle yargılanmasına ve nihayetinde savaş bitimine kadar Bavyera’daki Aichach ağır ceza kadın hapishanesinde yatmasına yol açtı.

Savaş sonrası döndüğü Viyana’da iki savaş arası yürütülen sosyal konut programlarının yeniden ele alınarak devam ettirilmesine dair çeşitli öneriler sundu. Bunların hepsi başarısızlıkla sonuçlandı! Girişimlerinin ve uzmanlık bilgisinin resmi muhataplar tarafından yok sayılıp geri çevrilmesinde, doğu-batı bloğu çatışması ve soğuk savaş döneminin giderek kutuplaşan bu evresinde Avusturya Komünist Partisi üyeliği önemli bir rol oynuyordu. Bu da yıllarca boykota uğrama anlamına geldi.

Toplumda gerici düşüncenin konsolide edilme çabası hâkimdi. Margarete Schütte-Lihotzky ise Avusturya Demokratik Kadınlar Birliği (BDFÖ) ve barış hareketinde aktifti. Toplumda ise hem yakın tarihe nesnel bir bakış hem de yeni gelişmelere açık olmayı mümkün kılan bir bilinç onlarca yıllık bir süreç içerisinde olgunlaşabildi.

Margarete Schütte-Lihotzky 1990‘da kaleme aldığı, geleceğin konutları ve kentsel tasarım ütopyalarını konu alan yayınında, yaşama ve dolayısıyla modern konut mimarisine etkili olması gereken 20. yüzyılda tanık olduğu esaslı değişiklikler hakkında şu çıkarsamayı yapıyordu:

'Kadının toplumda değişen rolü' ve 'kadınların büyük oranda meslek sahibi' olması nedeniyle gündelik yaşamın kolaylaştırılması ve ev işi yükünün hafifletilmesine yönelik daha fazla akıllı tasarım gereklidir.“ Mimar bu görüşünü büyük bir özgüvenle savunur. 'İletişim arzusu' ise konut yapımında ortak kullanıma açık sosyal tesislerin dahil edilmesi talebini ortaya çıkartır. 'Azınlık gruplarıyla deneyimler'le ilgili dile getirdiği önerilerse günümüzde entegrasyon kavramına karşılık gelmektedir. Ona göre “Doğayla ilişki”, sağlıklı yaşam ve kent merkezine yakın rekreasyon biçimleri için büyük öneme sahiptir. Burada mesleğe ilk adım attığı andan itibaren savunduğu fikirler ve gerçekleştirdiği mimari eserleriyle hep kendi içinde tutarlı bir çizgiyi takip ederek bir dairenin tamamlandığı görülür; bu tutarlılık yerleşimci hareketi ve bahçeli sosyal konut hareketinden itibaren, tasarladığı teras evlere oradan da çatı bahçeli konutlar fikrine kadar hiç değişmez…

Bu sergi projesinin temelini 2015 Margarete Schütte-Lihotzky proje bursu çerçevesinde ortaya konulan çalışma oluşturur; Christine Zwingel: Margarete Schütte-Lihotzky - İzler ve Etkiler - Viyana’daki Konut Projeleri Odaklı


Sergi Konsepti ve Tasarımı: Christine Zwingl
Grafik Tasarım: Maria Anna Friedel


ÇEVRİM İÇİ SERGİ

Düzenleme: Mimarlar Derneği 1927 73. Dönem Yönetim Kurulu
Çeviri: Atilla Geridönmez
Çeviri Danışmanı: Ercan Ağırbaş
Web Tasarım: Egemen Berker Kızılcan

Görsel Kaynakçası:
+ Kullanılan tüm fotoğraflar aksi belirtilmedikçe Margarete Schütte-Lihotzky ‘nin UAK’ya miras bıraktığı arşivden alınmadır.
+ Schüttelstraβe Konutu planları, MA37 bünyesindeki mimari plan arşivinden alınmadır.
+ Panellerde kullanılan güncel fotoğraflar: Otto-Haas-Hof, Werbund toplu konut sitesi, Gestapo hapishane binası, Bathgasse ve Schüttelstraße konutları fotoğrafları Christine Zwingel’e aittir.

WOHN-GESCHICHTEN

Margarete Schütte-Lihotzky - Schwerpunkt Wohnbau in Wien

Über 70 Jahre Erfahrung mit dem sozialen Bauen und den gesellschaftlichen Veränderungen im 20. Jahrhundert umfasst das lange, vielfältige Leben Margarete Schütte-Lihotzkys.

Die Ausstellung WOHN-GESCHICHTEN zeigt die Bauten der Architektin in Wien nicht nur als historische Fakten, sondern möchte auch der Frage nach deren Wirkung und aktueller Alltagstaug- lichkeit nachgehen. Ihre Spuren finden sich in realisierten Planungen und in zahlreichen Publikatio- nen, mit denen Sie versuchte, die Bevölkerung, vor allem die Frauen, zu erreichen.

Margarete Lihotzky war beteiligt an der Entstehung des „Sozialen Wohnbaus“ in Wien. Ihre ersten Projekte für die Siedlerbewegung unterstützten die Selbsthilfemaßnahmen der notleidenden Wiener Bevölkerung. Sie konzipierte kleinste Siedlerhütten und ersten Projekte zur Rationalisierung der Haus- wirtschaft. Die von ihr entworfenen Kernhäuser waren mit Einrichtung bei der großen Siedlerausstel- lung 1923 am Wiener Rathausplatz zu besichtigen. Im Rahmen des großvolumigen Volkswohnbaues des „Roten Wiens“ plante sie Wohnungen für den Otto-Haas-Hof, jede mit Terrasse, jedoch wurden die Wohnungen nur mit kleinen Loggien realisiert.

Anfang 1926 wurde die Architektin nach Frankfurt am Main geholt um dort am „Neuen Wohnbau- programm“ mitzuwirken, mit dem ganze Stadtteile an den Rändern Frankfurts errichtet wurden.

In der Folge wurden die Experten und die eine Expertin aus Frankfurt in die Sowjetunion berufen, um Wohnstädte zu planen, die nahe der neu errichteten Schwerindustrieanlagen benötigt wurden. Diese Jahre waren geprägt von neuen Lebenskonzepten, neuer gesellschaftlicher Entwicklung, Fort- schrittsglauben, Standardisierung und Technisierung. Es war die Erprobung und Umsetzung von neuem Bauen für neue Gesellschaften.

Der Zweite Weltkrieg bracht einen jähen Abbruch dieser Entwicklungen, Flucht, Vertreibung und Emigration für viele. Auch Schütte-Lihotzky musste einen Ort des Exils suchen und fand diesen in Istanbul. Der aktive Widerstand gegen den Nationalsozialismus veranlasste sie im Jahr 1940 nach Wien zu reisen. Diese Entscheidung führte zu ihrer Gefangenschaft in Wien, für eineinhalb Jahre, Beantragung des Todesurteils und schließlich Zuchthaus in Aichach/ Bayern bis Kriegsende.

In der Nachkriegszeit in Wien machte sie Vorschläge, an die Bauprogramme der Zwischenkriegszeit anzuknüpfen, jedoch ohne Erfolg! Ihre Mitgliedschaft in der Kommunistischen Partei bewirkte in der zunehmend polarisierten Zeit des Ost-Westkonflikts und des Kalten Kriegs eine Zurückweisung ihrer Initiativen und ihres Fachwissens von öffentlicher Seite. Das bedeutete Boykott für Jahre. Die Gesell- schaft war um reaktionäre Konsolidierung bemüht.

Sie war im Bund Demokratischer Frauen Österreichs BDFÖ und in der Friedensbewegung aktiv. Erst mit den Jahrzehnten entwickelte sich ein gesellschaftliches Bewußtsein, das sowohl Zurückschau- en ermöglichte als auch neue Entwicklungen zuließ.

Margarete Schütte-Lihotzky schrieb 1990 in ihrer städtebaulichen Utopie für künftiges Wohnen über die wesentlichen Änderungen, die sie im 20. Jahrhundert miterlebte, die Einfluss auf das Leben und damit auf den Wohnbau haben sollten:

Durch die sich ändernde Rolle der Frauen in der Gesellschaft, vor allem durch „die allgemeine Be- rufstätigkeit der Frauen“, wird mehr intelligente Planung zur Erleichterung des Alltags und Entlastung von Hausarbeit benötigt. Dies vertritt die Architektin mit großem Selbstbewußtsein. „Der Wunsch nach Kommunikation“ führt zur Forderung nach Gemeinschaftseinrichtungen im Wohnbau. Die von ihr beschrieben Vorschläge zu „Erfahrungen mit den Randgruppen“ werden heute mit dem Begriff Integration erfasst. Die „Beziehung zur Natur“ ist von größter Bedeutung für Gesundheit und Naher- holungsformen. Hier schließt sich ein Bogen von der Siedler- und Gartenstadtbewegung zum Terras- senhaus und dem Wohnen mit Dachgarten.

Die Grundlagen für dieses Ausstellungsprojekt wurden im Rahmen des Margarete Schütte-Lihotzky Projektstipendiums 2015 erarbeitet, Christine Zwingl: Margarete Schütte-Lihotzky - Spuren und Wirkungen - Schwerpunkt: Wohnbau in Wien.

MARGARETE SCHÜTTE-LIHOTZKY KISA BİYOGRAFİ

MARGARETE SCHÜTTE-LIHOTZKY KURZBIOGRAFIE

1897

Margarete Lihotzky 23 Ocak 1897‘de Viyana’da dünyaya geldi.

Am 23.Jänner 1897 wird Margarete Lihotzky in Wien geboren.

1915 - 1919

Viyana İmparatorluk ve Kraliyet Uygulamalı Güzel Sanatlar Yüksek Meslek Okulunda (bugünkü Viyana Uygulamalı Güzel Sanatlar Üniversitesi) mimar Oskar Strnad’ın sınıfında yüksek öğrenim gördü.

Studiert sie an der k.k. Kunstgewerbeschule in Wien (jetzt Universität für Angewandte Kunst) in der Klasse von Architekt Oskar Strnad.

1919 - 1920

Çocuk tatil kamplarında belletmen olarak Hollanda’da bulundu.

Aufenthalt in Holland als Begleiterin eines Kindererholungsaufenthalts.

1920 - 1925

Viyana Yerleşimci Hareketi için faaliyetler yürüttü.

Arbeit für die Wiener Siedlerbewegung

1922 - 1924

Avusturya Sosyal Toplu Konut ve Küçük Bahçecilik Birliği’nin mimarlık ofisinde daimi olarak çalıştı.

Anstellung im Baubüro des Osterreichischen Verbandes für Siedlungs- und Kleingartenwesens

1924 - 1925

Tüberküloz tedavisi için sanatoryumda kaldı.

Erkrankung an Tuberkulose und Aufenthalt in der Lungenheilstätte.

1926 - 1930

Yaşamını Frankfurt’ta sürdürürken, belediye mimarlarından Ernst May’ın yönetimindeki imar ve şehircilik dairesinin kentsel tipoloji ofisinde çalıştı.

Lebt sie in Frankfurt am Main und arbeitet in der Abteilung Typisierung am städtischen Hochbauamt, das Architekt Ernst May leitet.

1927

Alman mimar Wilhelm Schütte ile evlendi.

Heiratet sie den deutschen Architekten Wilhelm Schütte.

1930

Schütte-Lihotzky çifti olarak, Ernst May ve çevresindeki bir uzman mimar ekibiyle birlikte yeni kentler kurmak göreviyle Moskova’ya çağrıldılar. Margarete Schütte-Lihotzky bu projenin çocuk tesisleri departmanını yönetti.

Wird eine Expertinnengruppe um Ernst May nach Moskau berufen, der auch das Ehepaar Schütte-Lihotzky angehört. Margarete Schütte-Lihotzky leitet die Abteilung für die Planung von Kinderanstalten.

1934

Japonya ve Çin’e seyahatler gerçekleştirdi.

Reisen nach Japan und China

1934 - 1936

Moskova Mimarlık Akademisi için çalıştı.

Arbeit für die Architekturakademie in Moskau

1937 - 1945

Margarete ve Wilhelm Schütte Sovyetler Birliğini terk ederek Paris ve Londra’ya yolculuk ettikten sonra 1938 yılı sonbaharında İstanbul’a göç ettiler ve burada o dönem Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlı olan İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi‘nde öğretim görevlisi olarak çalıştılar. Margarete Schütte-Lihotzky burada faaliyetleri Avusturya Komünist Partisi tarafından yürütülen anti-faşist yeraltı hareketinin mimar Herbert Eichholzer‘in çevresinde kurulan İstanbul hücresine katıldı. 1940 kışında anti-faşist direnişe doğrudan katılmak üzere Viyana’ya gitti. Viyana’da Gestapo tarafından tutuklanıp, idam istemiyle yargılandı. Mahkemece 15 yıl ağır hapis cezasına çarptırılarak Bavyera’daki Aichach Nazi kadın hapishanesine gönderildi. Buradan kurtuluşu ve savaşın sonuna tanıklık etmesi 1945 yılının mayıs ayına denk gelir.

Verlassen Margarete und Wilhelm Schütte die Sowjetunion und reisen nach Paris und London. Im Herbst 1938 findet das Ehepaar in Istanbul Exil, wo sie an der Academie des Beaux-arts arbeiten, die dem Erziehungsministerium untersteht. Margarete Schütte-Lihotzky schließt sich in Istanbul einer österreichischen kommunistischen Widerstandsgruppe gegen den Nationalsozialismus um Architekt Herbert Eichholzer an.
Im Winter 1940 fährt sie nach Wien, um sich aktiv am Widerstand zu beteiligen.
Sie wird in Wien inhaftiert, das Todesurteil wird für sie beantragt. Im Prozess wird sie zu 15 Jahren Zuchthaus verurteilt, die sie im Zuchthaus Aichach in Bayern verbringen muss. Dort erlebt sie die Befreiung und das Kriegsende im Mai 1945 .

1946

Eşinin bulunduğu Türkiye’ye doğru yola çıkar ve Bulgaristan’ın başkenti Sofya’da 9 ay boyunca eşinin Türkiye dışına çıkış olanağını organize edebilmesini beklemek zorunda kalır. Bu zorunlu bekleyişi sırasında Sofya’da “Çocuk evleri” olarak adlandırdığı çocuk tesislerini planlayan bir departmanın kuruluşuna önayak olur. 1947 başlarında Margarete Schütte-Lihotzky eşiyle birlikte Viyana’ya geri döner.

Verbringt sie ein Dreivierteljahr in Sofia, Bulgarien, wo sie eine Abteilung für den Bau von "Kinder-Häusern" aufbaut. Anfang 1947 kehren Margarete Schütte-Lihotzky und Wilhelm Schütte gemeinsam nach Wien zurück.

1949

Serbest mimarlık belgesi almaya hak kazanır ve 1967 yılına kadar serbest mimar olarak faaliyet gösterir.

Erhält sie die Befugnis als Ziviltechnikerin und übte den Beruf der Architektin selbständig bis 1967 aus.

1951

Wilhelm Schütte’den boşanır.
Margarete Lihotzky bir dizi sergi ve kamusal anıt tasarımı çalışmalarına katılır, çeşitli iş sahipleri için tasarım yapar ve projeler yürütür. Viyana belediyesi için iki konut ve iki anaokulu tasarlar. Asıl uzmanlık alanı olan sosyal toplu konut projelerinin yeniden ele alınıp hayata geçirilmesine yönelik öneri ve çabaları komünist olduğu için büyük ölçüde karşılıksız bırakılır.

Trennung von Wilhelm Schütte.
Die Architektin nimmt an internationalen Kongressen teil, ist für die Gestaltung von Ausstellungen, Denkmälern und für verschiedene Bauaufgaben tätig. Im Auftrag der Stadt Wien plant sie zwei Wohnhäuser und zwei Kindergärten. Ein größerer Einsatz für den Wiederaufbau in ihrem Spezialgebiet dem Sozialen Wohnbau wurde ihr als Kommunistin verwehrt.

1956

Çin’e akademik inceleme gezisi yapar.

Studienreise nach China

1961 & 1963

Küba’ya bir dizi seyahat gerçekleştirir ve mimarlık fakültesinde çocuk tesisleri tasarımı dersleri verir.

Reisen nach Kuba, Arbeit an der Entwurfslehre für Kinderanstalten.

1966

Demokratik Alman Cumhuriyeti Berlin Mimarlık Akademisi’nde altı aylık bir akademik araştırma faaliyeti yürütür.
Margarete Schütte-Lihotzky farklı gazete ve dergilerde yayınlanan mimarlıkla ilgili çok sayıda makaleler kaleme aldı, konferanslar verdi ve söyleşilere katıldı. Kadın hakları ve barış hareketinde hep aktif oldu ve çeşitli faaliyetler yürüttü. Bu arada tekrar tüberküloza yakalandı.

Sechs Monate Forschungstätigkeit an der Bauakademie in Berlin, DDR. Sie verfasst Artikel in verschiedenen Zeitschriften zu Architekturthemen, hält Vorträge und engagiert sich für die Anliegen der Frauen- und Friedensbewegung.
Margarete Schütte-Lihotzky erkrankt wiederholt an Tuberkulose.

1970

1970 yılında tasarımı kendisine ait Viyana Franzensgasse’deki bahçe teraslı eve taşındı. Yaz aylarını ise Radstadt’ta geçirirdi.
Yaşı ilerledikten sonra sayısız ödüle ve fahri doktora unvanlarına layık görüldü.

Übersiedelt sie in die, von ihr geplante Wohnung mit Dachterrasse in der Franzensgasse in Wien. Die Sommermonate verbringt sie in Radstadt.
In ihren späten Jahren erhält sie zahlreiche Preise und Ehrendoktorate.

1993

Mimarın toplu eserlerini konu alan ilk sergi Viyana Uygulamalı Sanatlar Müzesi’nde gerçekleştirildi. Eşzamanlı olarak “Margarete Schütte-Lihotzky – Sosyal mimari / bir yüzyılın çağdaş tanığı” isimli toplu eser kataloğu yayınlandı.

Findet im Museum für Angewandte Kunst in Wien die erste Ausstellung über das Gesamtwerk der Architektin statt. Gleichzeitig erscheint der Werkkatalog "MARGARETE SCHUTTE-LIHOTZKY. SOZIALE ARCHITEKTUR. ZEITZEUGIN EINES JAHRHUNDERTS".

2000

18 Ocak 2000, mimar 103.doğumgününden 5 gün önce Viyana’da hayata veda etti.

Am 18. Jänner 2000, 5 Tage vor ihrem 103.Geburtstag stirbt die Architektin in Wien.

YERLEŞİMCİ HAREKETİ

İşçiler kendi kendine yardımlaşmaya başladı. … Bu şekilde yokluğun dayattığı ihtiyaçtan doğan hızla kendiliğinden gelişen, kural tanımaz bir izinsiz yerleşim olgusu ortaya çıktı.1

Viyana Yerleşimci Hareketi (Siedlerbewegung) korkunç boyutlara ulaşan evsizlik sefaleti ve Birinci Dünya Savaşı yıllarında artan yiyecek kıtlığı yüzünden giderek yaygınlaşan açlık sorunlarından ortaya çıktı. Viyana çeperindeki kural tanımaz ve çarpık yerleşim insanların kendi kendine yardımlaşmasını doğurmuştu. Toprağı işleyerek yiyecek temin edebilmek ve derme çatma, ahşap barakalarla yeni barınma olanakları yaratmak için araziler işgal edildi.

Bu hareket kooperatif türü örgütlenme yapıları ortaya çıkarttı. Viyana belediyesi 1919 yılından itibaren gerekli düzenlemeleri meclisten geçirip kamuya ait arazileri bu sorunun giderilmesi için hizmete sundu ve imara açtı. Viyana Belediyesi bunun için 1920‘de bir “Yerleşim Dairesi” kurdu. Max Ermers bu dairenin ilk yöneticisi oldu. Adolf Loss ise baş mimar olarak göreve getirildi.

Viyana Yerleşimci Hareketi eylemliliğini sürdürerek 1920 ve 1921 yıllarında Ringstraße’de büyük kitle mitingleri düzenledi.

Viyana eyalet başkenti yönetimi, kurduğu Sosyal Konut ve Yerleşim Fonu’yla yerleşimci hareketini ve küçük konut yapımını teşvik etti.

Ekim 1921‘de Avusturya Sosyal Toplu Konut ve Küçük Bahçecilik Birliği (ÖVSK) kuruldu, Otto Neurath genel sekreter seçildi. 1922 yılının mart ayından itibaren, Grete (Margarete) Lihotzky’nin de çalıştığı mimarlık bürosu (Baubüro) faaliyetlerine başladı. Burada hem yeni, bahçeli sosyal konut yerleşimin planları yapıldı hem de yerleşimci hareketi için yeni ev prototipleri ve yapı metotları geliştirildi. Çoğunluğunu savaş sonrası siyasal ve ekonomik nedenlerle Viyana’ya göç etmek zorunda kalan işçilerin oluşturduğu yerleşimcilere yerleşimle ilgili her konuda danışmanlık hizmeti verildi. “Yerleşimci Okulu”nda birçok uzman seminerler verdi, örneğin Grete Lihotzky “yerleşimci evinin döşenmesi” için pratik öneri ve alternatifler üzerine bilgilendirmelerde bulundu.

Mimarlık bürosuna bağlı olarak biraz da ironik bir isimlendirmeyle “eşya yediemin ofisi” denilen bir büro açıldı. Grete Lihotzky’nin öncülüğünde açılan bu ofis, evlerin tefrişi sorularına danışmanlık ediyor, yerleşimci evlerinin mekânlarına uygun mobilyalar geliştiriyor ve bunları daha sonra seri üretim halinde ucuza satışa sunuyordu.

Yerleşimcilerin ve Birliğin çalışmaları her yıl Belediye binasında ve belediye meydanında sergileniyordu. Bu sergilerin zirvesi 5. Viyana Küçük Bahçecilik ve Sosyal Konut Yerleşimi Sergisi olmuştu.


Daire (Üst): 19.11.1922 Viyana Belediyesi bronz madalyası - Viyana belediye binasında düzenlenen 4. Küçük Bahçecilik Sergisi’ndeki katkı vesilesiyle.
Daire (Alt): 15.11.1923 Viyana Belediyesi gümüş madalyası - Belediye binasının içinde ve belediye meydanında düzenlenen 5. Viyana Küçük Bahçecilik ve Sosyal Konut Yerleşimi Sergisi’ne sosyal konut ve yerleşim alanında verdiği katkıdan dolayı.


Fotoğraf (Sağ Üst): Yerleşimci Kadınlar
Fotoğraf (Alt): Viyana belediye meydanında düzenlenen 5. Viyana Küçük Bahçecilik ve Sosyal Konut Yerleşimi Sergisi ana girişi, Viyana 1923


1 MSL: Neden Mimar Oldum (Warum ich Architektin wurde), Residenz Yayınları Salzburg, 2004, S. 83 f.

YERLEŞİMCİ KULÜBELERİ VE YERLEŞİMCİ EVLERİ

Grete Lihotzky 1921 başlarından itibaren Adolf Loos ile birlikte Avusturya’nın bu alanda ilk kamuya yararlı kuruluşu olan “Harp Malulleri Sosyal Konut Kooperatifi” için Lainzer Tiergarten (yaban hayatı koruma bölgesi) yakınlarındaki Friedensstadt (barış kenti) sosyal toplu konut yerleşimi projesinin planlanmasında çalıştı. Şubat ila mayıs 1921 arasında Hermesstraße‘deki mimarlık ofisinde birlikte çalıştılar.

Adolf Loos’un Grete Lihotzky için düzenlediği 1 Mayıs 1921 tarihli çalışma referans mektubundan:

Kendisi yurtdışında zengin deneyimler edinmişti ve birlikte çalışmamızda bunları pratik zekâsı sayesinde mükemmel bir şekilde Avusturya koşullarına uyarlayabildiğini memnuniyetle müşahede ettim.. Çalışkanlığı ve titizliğiyle birçok erkek meslektaşını gölgede bırakan Bayan Lihotzky ile birlikte mesai yapmayı herkese şiddetle tavsiye ederim.

Ernst Egli’nin mimarlık bürosunda “Eden” reform konutları sitesindeki Taş Evler’in planlanması çalışmasına katıldı. 1921 yılında tek başına üstlendiği işler arasında Heuberg ve Hirschstetten sosyal konut projeleri için yaptığı tasarımlar yer almaktadır.

YERLEŞİMCİ KULÜBESİ

Evlerin tamamlanmasını beklemeden acil barınma sorununu çözüp ikamete olanak sağlamak için arazi üzerinde ilk önce yerleşimci kulübelerinin kurulması öngörüldü. Grete Lihotzky, olabilecek en dar alandaki evde oturmak için gerekli en önemli işlevleri karşılayan ve daha sonra inşaatı tamamlanmış yerleşimci evlerine plana uygun olarak entegre edilebilen yerleşimci kulübeleri için kapsamlı konseptler geliştirdi.

Fotoğraf: Knödelhüttenstraβe, Viyana 1140’daki Taş Evler
Çizim: Kat planları, görünüşler, kesitler, vaziyet planı

YEMEK PİŞİRME NİŞLERİ VE BULAŞIKHANE DONANIMI

Yerleşimci evinin merkezini oturma odası işlevi de gören mutfaklar oluşturuyordu. Burada yemekler hem pişiriliyor hem de yeniyordu. Bir ocak yeri ve bir kuzine, hem evi ısıtma hem de fırın işlevi görüyordu. Bulaşıkhane olarak adlandırılan oda ise mutfaktan ayrı bir mekândı. Bu odanın işlevi bulaşık, çamaşır yıkama, meyve sebze temizleme ve banyo yapma gibi su gerektiren işlerin yerine getirilmesiydi.

Grete Lihotzky yerleşimci kulübelerinin ve küçük yerleşimci evlerinin minimal tutulan kat planları için bulaşıkhane donanımını beton dökümden imal edilmiş bir hazır parça olarak geliştirdi. Bu hazır modülün endüstriyel olarak ucuza imal edilmesi amaçlanıyordu. Ocak ve pişirme bölmesi ile birleşince ortaya eksiksiz bir mutfakçık çıkıyordu.

Lihotzky bu tasarımı için tasarım tescil başvurusunda bulundu.

Henüz 1921 gibi erken bir tarihte bile ev ekonomisinin rasyonelleştirilmesi ile konut tasarımı arasındaki ilişkiler konusuna yoğunlaşıp çalışmaya başladım. Bunun için beni güdüleyen şu üç temel nedenim vardı: her şeyden önce ev tiplerinin kullanışlı bir şekilde projelendirilmesi kaygısı ve yerleşimcilerle yaşadığım kişisel ilişkiler; ikinci olarak kadınların giderek artan çalışma oranı ve buna bağlı ikiye katlanan yükleri ki bu daha o dönem birçok kadın için somut bir problemdi ve üçüncüsü 1920 yılında yayınlanan biri Amerikalı diğeri Alman iki kadın Frederick ve Witte tarafından kaleme alınan 'Rasyonel Ev İdaresi' kitabı1


Çizim (Üst): Kat planı, kesitler
Görsel (Alt): Üç yıllık tasarım tescil belgesi, Viyana 23.12.1923


1 MSL: Neden Mimar Oldum (Warum ich Architektin wurde), Residenz Yayınevi Salzburg, 2004, S. 88-90

ÇEKİRDEK EV

Çekirdek ev düşüncesi, yerleşimci kulübesi konseptinden doğdu. İlk önce bir çekirdek ev (yerleşimci kulübesi) inşa edilecek, sonra ekleme ve sökmelerle eksiksiz bir yerleşimci evine evrilecekti.

Grete Lihotzky farklı çekirdek ev prototipleri tasarladı. Bunlardan yerleşimciler arasında en başarılı olan çekirdek ev prototip 7’ydi. 1923’te 5. Viyana Küçük Bahçecilik ve Sosyal Konut Yerleşimi Sergisi’nde tasarladığı ev tip 7, belediye meydanında bire bir inşa edilerek kendisinin tasarladığı hazır mobilyalarla tam döşenerek model ev olarak gösterildi.

ÇEKİRDEK EVLER ETKİNLİĞİ

Öyle çekirdek evler tasarlandı ki, yerleşimciler önce belirli süre çalışarak kendi kendine yardımlaşma kapsamında bir yerleşimci evinin çekirdeğini inşa edecek, bu çekirdek yapı daha sonra eldeki parasal imkânlara ve örgütlenebilecek işçiliğe bağlı olarak normal sıra evler elde edilinceye kadar aşamalı olarak genişletilmeye uygun olacaktı. Büyük bir etkinlik kampanyası harekete geçirildi. Bu kampanyaya kamu iktisadi sosyal toplu konut ve yapı malzemeleri kuruluşu GESIBA dahil oldu ve standardize edilmiş yapı bileşenlerini ve yapı malzemesini temin etti.1


Çizim (Üst): Kat planı çizimi, kesit çizimi, uygulama detayları, vaziyet planı ve tüm genişletme aşamalarının kat planları, görünüşler.
Çizim (Sol Alt): Çekirdek ev prototip 7, mutfaklı oturma odasının perspektif çizimi.
Fotoğraf: Dayalı döşeli çekirdek ev prototip 7. Viyana belediye meydanında düzenlenen 5. Viyana Küçük Bahçecilik ve Sosyal Konut Yerleşimi Sergisi’nde çekilen mutfaklı oturma odası fotoğrafı, Viyana 1923


1 MSL: Neden Mimar Oldum (Warum ich Architektin wurde), Residenz Yayınevi Salzburg, 2004, S. 93

"KIZIL VİYANA"

Bu gelişmelerin mantıkî bir sonucu olarak yaklaşık 1923 yılından itibaren ünlü Viyana Belediye Evleri Programı büyük ölçekte hayata geçirildi. 1

Sosyal Demokrat Parti 1919’dan sonra Viyana’da belirgin bir çoğunluk elde etti. Bu durum sağlık, kültür ve eğitim kurumlarının, konut ve altyapı sorunlarının iyileştirilmesi için önemli adımların atılmasına olanak sağladı. Amaca uygun olarak çok ilerici bir “konut” ve “lüks mallar” vergisi yürürlüğe konuldu. Proje için gerekli gelirin yarısına yakını, toplamın %0,5’lik bölümünü oluşturan en pahalı gayrimenkul kiralarından alınan yeni emlak vergisinden elde edildi. Böylelikle bu devasa konut projesinin finanse edilebilmesinin temeli atılmış oldu.

Belediye meclisi 21.9.1923 tarihinde 25.000 dairelik sosyal konut programını karara bağladı. Karar çok katlı sosyal konutlardan yana çıktı ve Metzleinstaler-Hof, Reumann-Hof gibi toplu konut blokları ve Rabenhof ile Karl-Marx-Hof gibi süper bloklar inşa edildi. Toplam konut yapımında yerleşimci hareketi evlerinin oranı hızla düştü. Bu oran 1921 yılında %54,9 iken, 1923 yılında %27,6 ve 1925 yılında %4’e indi.

Evlere giriş yolu geniş, yeşillendirilmiş avlular üzerinden gerçekleştirildi. Her dairede odaların tamamı doğrudan ışık ve temiz hava alacak şekilde tasarlandı; ayrıca doğalgaz ve su bağlantısı ile birer de tuvalet vardı. Bu sosyal konut komplekslerine kolektif gereksinimlerin karşılanmasına yönelik sosyal tesisler dahil edildi: çamaşırhaneler, umumi banyolar, kreş ve anaokulları, marketler, eğitim ve sağlık kuruluşları, kütüphaneler, kulüp lokalleri vb.

1924 yılı başında Avusturya Sosyal Toplu Konut ve Küçük Bahçecilik Birliği’ne Viyana 20.bölgede inşa edilecek Winarskyhof sosyal toplu konut projesi verildi. Bu projenin planlanması işini o dönem Viyana’nın “modern” mimarları olarak anılan Peter Behrens, Josef Frank, Josef Hoffmann, Adolf Loos, Oskar Strnad, Oskar Wlach ve birlik bünyesindeki mimarlık bürosunun mimarları Grete Lihotzky, Franz Schuster ve Karl Dirnhuber üstlendi. 760 daireyi kapsayan konut kompleksi Strnad’ın kentsel tasarım planına uygun olarak gerçekleştirildi.

Grete Lihotzky yaptığı ilk tasarımda yatay havalandırma yaratmak için katları birbirine bağlayan merdiven çekirdeğinde her kata sadece iki daire yerleştirmek istedi. Merdiven çekirdeğine bağlanan üç daireli kat planı şeklindeki ikinci çözüm önerisi de masraflı olması nedeniyle kabul edilmedi. Getirilen standart çözümde her katta merdiven çekirdeği etrafında dört daire yer alıyordu.

Her şeye rağmen – toplamdan bakıldığında: Bu büyük konut komplekslerinin inşası o dönem eşi benzeri bulunmayan bir başarı ve Viyana halkının konut koşulları için müthiş bir ilerlemeyi ifade ediyordu.1


Fotoğraf: Winarskyhof ana geçiş ekseni, Oskar Strnad’a ait yapı bölümü


1 MSL: Neden Mimar Oldum (Warum ich Architektin wurde), Yayınevi Verlag Salzburg, 2004, S. 83 f.

WINARSKYHOF VE OTTO-HAAS-HOF SOSYAL KONUT KOMPLEKSLERİ

Viyana 20. bölgedeki sosyal toplu konut kompleksinin vaziyet planı Stromstraße, Pasettistraße ve Winarskystraße (eski adıyla Kaiserwasserstraße) caddeleri ile temas eden Winarskyhof’u gösterir. Güneydeki üç cepheli yapı bölümüne İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra anti-faşist direnişçi Dr. Otto Haas’ın ismi verildi.

Grete Lihotzky’nin Otto-Haas-Hof kompleksi için tasarladığı yapı bölümü ortasından Winarsky caddesinin geçtiği yolun her iki tarafında yer alır. Lihotzky’nin tasarımına göre üç merdiven çekirdeğine bağlanan her katta dört dairenin yer aldığı toplam 59 daire gerçekleştirildi.

Lihotzky’nin yaptığı ön tasarım, her merdiven çekirdeğine kat başına iki dairenin bağlandığı (iki daireli kat planı) ve her dairenin bir terasa sahip olduğu bir çözüm gösteriyor. Mimar burada hem bir yatay havalandırma hem de her dairenin bir açık mekânı kullanabilmesi olanağını yaratmak istiyor.

Tasarımının ikinci versiyonunda üç daireli bir kat planı ve her dairede bir gömme balkon (loggia) yer alıyor. Uygulama projesinde kat başına dört daireli bir çözüm gerçekleştirildi. Bu alternatif belediye sosyal konutlarında çok katlı bina yapımında uygulanan standart çözüme tekabül ediyordu.

Daha fazla oturulabilir alan kazanmak için bugün dairelerin tamamında gömme balkonların (loggiaların) etrafı kapalıdır.


Çizim (Üst): Winarskyhof toplu konut kompleksinin tamamına ait vaziyet planı, 1924
Çizim (Sol Orta): Avan proje, kat planları
Çizim (Sol Alt): Nihai kat planı, merdiven çekirdeği kat planı

Fotoğraf (Üst): Otto-Haas-Hof, 1925’de çekilmiş fotoğraf
Fotoğraf (Alt): Otto-Haas-Hof, 2014’de çekilmiş fotoğraf

WERKBUND TOPLU KONUT SİTESİ

1130 Viyana, 1930 - 1932

(Ç.N. Werkbund 1907’de bazı öncü sanatçı, mimar, sanayici, gazeteci ve aydınların sanat, zanaat ve endüstriyel üretimin uyumlu birlikteliğini inşa etme çabasıyla bir araya gelerek kurdukları Alman Zanaatkarlar Birliği)

Mimar Josef Frank yönetiminde hayata geçirilen Avusturya Werkbund sosyal konut sitesinde Avusturyalı ve farklı ülkelerden gelen mimarların planladığı 70 prototip ev inşa edildi. Bu mimarlar arasında ev tasarımı yapan tek kadın Margarete Schütte-Lihotzky idi. Margarete Schütte-Lihotzky’nin tasarladığı evler Woinovichgasse No. 2 ve 4’de bulunmaktadır. Bu evler tasarlanan en küçük ve ucuz yapılar arasında yer alıyordu ve inşaları tamamlandıktan kısa süre sonra satıldı. O günden beri özel mülkiyette bulunmaktadır.


Çizim (Sağ Üst): Vaziyet planı
Çizim (Sağ Alt): Kat planları

Fotoğraf (Sol Alt): Margarete Schütte-Lihotzky’nin tasarladığı evler, caddeden görünüş, 1932
Fotoğraf Altı (Sol Orta): Margarete Schütte-Lihotzky’nin tasarladığı evler, caddeden görünüş, 2014

VİYANA'DAKİ TUTSAKLIK GÜNLERİ

VİYANA 22 OCAK 1941, WÄHRİNGERSTRAßE İLE MARİA-THERESİEN-STRAßE’NİN KESİŞTİĞİ KÖŞEDEKİ CAFÉ VİKTORİA

Margarete Schütte-Lihotzky ile komünist direniş hareketinin lideri, “Gerber” kod adlı Erwin Puschmann bir masada oturdukları sırada aniden Gestapo tarafından gözaltına alınırlar. Doğrudan Morzin meydanındaki Gestapo ana karargahına (eski lüks Metropol Otel) teslim edilirler. Sorguları da burada gerçekleştirilir. Margarete Schütte-Lihotzky daha o gece Rossauer Lände caddesi (eski “Elisabethpromenade”) üzerindeki, halk arasında “Liesl” diye anılan Gestapo hapishanesine sevk edilir.

“LIESL” GESTAPO HAPİSHANESİNDE

Margarete Schütte-Lihotzky burada dışarıyla her türlü temasın yasak olduğu küçük bir hücreye konuldu. Hücreyi çoğunlukla bir bazen iki kadınla paylaştı, ama siyasi tutsaklar daima sadece adli mahkumlarla bir araya getiriliyordu. On dört defa Morzin meydanına Gestapo sorgusuna götürüldü. Gestapo tarafından isnat edilen suçlama, “Yurtdışı örgütü ile bağlantıyı kurmak suretiyle vatana ihanet” yönündeydi, bunun da o dönemki karşılığı idamdı!

SCHIFFAMTSGASSE BÖLGE HAPİSHANESİNDE

Margarete Schütte-Lihotzky tutuklandıktan üç ay sonra Viyana 2. bölgede bulunan Schiffamtsgasse Bölge Hapishanesi’ne nakledildi. Hapishane binasının en üstündeki dördüncü katta 15 komünist kadın tek kişilik tecrit hücrelerinde tutuluyordu. Altı haftalık ağırlaştırılmış tecrit cezasından sonra “normal” hapishane hayatı başladı. Mahkumlar işlerin tamamı tecrit hücresinden yerine getirilmek üzere zorunlu çalışmaya tâbi tutuldu. Haftada bir defa uzun, dar ve penceresiz bir avluda yürütülüyorlardı. Kadınlar bu esnada fısıldaşarak konuşma fırsatı buluyordu. Açık havada oldukları ve insan arasında bulundukları yegâne anlar bunlardı.

Margarete Schütte-Lihotzky yirmi bir ay tutuklu kaldıktan sonra 22 Eylül 1942 tarihinde Viyana eyalet mahkemesinde duruşmaya çıktı. Mahkemenin verdiği karar, 15 yıl ağır hapis cezası oldu! Beklenen idam cezası verilmemişti! Bir ay sonra Lihotzky, sekiz ayı tek kişilik tecrit hücresinde olmak üzere Viyana’da yirmi bir aylık mahpusluğu arkasında bırakarak, diğer yedi mahkumla birlikte bir cezaevi nakil aracına konarak Schiffamtsgasse bölge hapishanesinden Bavyera’daki Aichach kadın ağır ceza hapishanesine götürüldü.

Viyana Belediye ve Eyalet Arşivi 8. Dairesi bilgileri
İkamet dairesi kayıtları:
28.12.1940-22.01.1941 arası Viyana 5. Bölge Hamburgerstraße 14/11
Bir önceki resmi ikamet yeri İstanbul //
'tutukluluk' nedeniyle ikamet kaydı silinmiştir

Tutukluluk kayıtları:
'Gizli Devlet Polisi Teşkilatı (Gestapo) Viyana bürosu
II D, 22.01.1941 itibariyle Gestapo ana karargâhında tutuklu'

'Gizli Devlet Polisi Teşkilatı (Gestapo) Viyana bürosu
II D, 22.04.1941 tarihinde R.G. I’ye sevki gerçekleşmiştir.'

'Viyana 8. Bölge Landgerichtstraße’deki Soruşturma Hapishanesine sevk tarihi 30.05.43 tarihinde. Tutuklu kayıt defteri No: 870/43/OJs 299/42
Vatana ihanet hazırlığı suçlamasından 15 yıl ağır hapis cezası istemiyle”


Fotoğraf: “Liesl”,Gestapo Hapishanesi, Rossauer Lände caddesi 1090 Viyana

Çizim: Schiffamtsgasse kat planı

UMUT DOLU YENİ BAŞLANGIÇ

Margarete Schütte-Lihotzky, dört buçuk senelik tutsaklıktan ve nispeten uzun süreli bir Bulgaristan durağından sonra Ocak 1947’de eşi Wilhelm Schütte ile birlikte Viyana’ya döner. Yıllarca süren zorunlu işsizlikten sonra nihayet yeniden mimar olarak çalışabilmenin sevincini yaşar. Nazi rejiminden kurtarılmış Avusturya’da, hava saldırıları sonucunda yerle bir edilmiş Viyana’da sosyal konut alanında biriktirdiği uzmanlık bilgisiyle yeniden inşa faaliyetine katkı vermek ister. Yeni Avusturya’daki rolünü böyle görür. Ne var ki bu, komünist bir direnişçi kadın için bir hayal olmaktan öteye geçemez.

Avusturya Komünist Partisi (KPÖ) de anti-faşist direnişte ortaya koyduğu büyük katkıyı ve 1947‘de 150.000’e kadar çıkan üye sayısını göz önünde bulundurarak anti-faşist demokratik yeni düzenin inşa edilmesinde önemli bir rol oynamayı umar. Ne var ki Parti, savaştan sonra Kasım 1945’te yapılan ilk serbest genel seçimlerinde umduğunu bulamaz ve sadece 4 milletvekili çıkartır; buna karşın ÖVP (Avusturya Halk Partisi) 85 ve SPÖ (Avusturya Sosyal Demokrat Partisi) 76 koltuk elde eder. Ayrıca Viyana Eyalet Meclisinde 58 sandalye kazanan SPÖ ve 36 vekille temsil edilen ÖVP karşında elde edilen sadece 6 meclis üyeliği Avusturya Komünist Partisi’nin yeniden inşanın birlikte tasarlanması ve karar verme süreçlerinde etkin olmasına izin vermez.1 1953 Avusturya Ulusal Konseyi seçimlerine “Avusturya Halk Muhalefeti Seçim İttifakı” olarak katılan komünistler yine sadece 4 milletvekilliği elde ederler. 1959 seçimlerindeyse KPÖ Ulusal Konsey’in tamamen dışında kalır.

Avusturya halkının büyük bir bölümü savaşın sonunu sadece bir kurtuluş süreci olarak yaşamaz, tersine işgal döneminin başlangıcı olarak da yaşar. Faşizm yıllarından beri baş düşman olarak görülen Sovyetler Birliği dört işgal kuvveti arasında yine en çok nefret edilendir. Toplumda derinden kök salmış bir anti-komünizm, KPÖ’nün Sovyetler Birliği‘yle yakın ilişkisi ve partinin Sovyet Birliği‘ne karşı eleştiriden yoksun tutumu KPÖ’nün tecridi ve dışlanmasının başlıca nedenleri olur. Margarete Schütte-Lihotzky de bu tecritten nasibini almaktan muaf değildir.

IŞIK, HAVA, GÜNEŞ - KONUT SIKINTISININ ORTADAN KALDIRILMASINA YÖNELİK BİR PROGRAM

Margarete Schütte-Lihotzky KPÖ için “Yeni Viyana Kentsel Konut Programı”nı yazar. Bu sayede KPÖ vekillerinin elinde argümanlarını temellendirecek, derin uzmanlık bilgilerine dayanan bir dosya olmasını sağlamıştır. Bu program sorun ve ihtiyaç analizlerine, yeniden inşanın realizasyonu için iyi düşünülmüş geniş kapsamlı ve ayrıntılı planlara dayanmaktadır. Programın finansmanı için iki savaş arası dönemde Hugo Breitner tarafından uygulanan konut vergisi sistemi örnek alınmıştır.

"Kadının Sesi" dergisinde (Viyana 1947) yayınlanan “Işık, hava, güneş” başlıklı makalesinde şu sözler yer alıyordu:

Yeni Viyana Konut Programı, önümüzdeki dört yıl boyunca Viyana’da hasarlı evlerin nasıl restore edilebileceği ve yeni kentsel konut ihtiyacının nasıl karşılanabileceğine dair en ince ayrıntısına kadar titizlikle çalışılmış ve iyi düşünülmüş bir plandır…
Aydınlık, ferah ve sağlıklı evlerin ortaya çıkması gerekiyor. Bunlar asgari hijyen ihtiyaçlarını karşılayan evler. Her daire doğrudan hava akımı ile havalandırılabilir özellikte tasarlanmalı. Yani konusunda uzman kişilerin deyimiyle “yatay havalandırma” ya sahip olmalı. Her dairede mutlaka akşamları ayak uzatıp dinlenebilecek veya bir çocuk arabası konabilecek bir balkon ya da gömme balkon (loggia) yer almalı...

HAREKET HALİNDE/İÇİNDE

1946 yılının ilk yarısında partiler üstü bir kadın örgütü kurma faaliyetleri başlar. “Birinci Demokratik Kadınlar Birliği Komitesi”nde tüm siyasi kesimlerden kadınların dahil olması amaçlanıyordu. Komitede Liese Meitner, Grete Wiesenthal ve Margarete Schütte-Lihotzky gibi tanınmış kişiler yer alıyordu. Ne var ki komitenin “Uluslararası Demokratik Kadın Federasyonu”na (UDKF) katılma kararından sonra burjuva kadınlar birlikten ayrıldı.

1948’DE “AVUSTURYA DEMOKRATİK KADINLAR BİRLİĞİ – BDFÖ” KURULDU

Margarete Schütte-Lihotzky bizzat katılamadığı kongrede ilk başkan olarak seçildi (1948-1969), ilk başkan yardımcılığına ise Lina Loos seçildi. Margarete Schütte-Lihotzky seçildiği sırada Dünya Kadınlar Birliği’nin büyük bir kadın sergisi eşliğinde bir kadınlar günü organize ettiği Paris’teydi (1948 Haziran ortası -Temmuz ortası). Margarete Schütte-Lihotzky bu sergideki Avusturya standını tasarlama görevini üstlendi. Avusturya Demokratik Kadınlar Birliği ilk sayıları 1945 sonbaharında çıkan haftalık “Kadının Sesi” gazetesinin yayıncısı oldu.

KPÖ’nün o dönemki odak noktası tarafsızlık ve uluslararası barış antlaşmalarının imzalanması için yürüttüğü siyasi faaliyet ve geniş kitleleri kucaklayan bir barış hareketinin örgütlenmesi oldu. Kasım 1949’da Margarete Schütte-Lihotzky’nin de katılımıyla Avusturya Barış Konseyi kuruldu. 1950 yılında “Stokholm Çağrısı” olarak bilinen atom bombasının yasaklanması ve nükleer silahsızlanma talebiyle başlatılan imza kampanyasına etkin destek verdi. Margarete Schütte-Lihotzky, 1950’de Viyana’da toplanan Avusturya Barış Kongresi’nin büyük sonuç mitinginin de organizatörleri arasında yer aldı.


Görseller (Sol, Orta): KPÖ Viyana Kentsel Konut Programı kapak sayfası ve sayfa 1
Görsel (Sağ): Barış Mücadelesinde Birleşelim! “Kadının Sesi”


1 Eyalet Meclisindeki Kültür ve Halk Eğitimi daire başkanlığı görevini Dr. Viktor Matejka 1949 yılına kadar yürüttü

SOĞUK SAVAŞ DÖNEMİNDEKİ HAYATI VE ÇALIŞMALARI

Batı bloğunun müttefiki Avusturya, zaman geçtikçe, özellikle de 50’li yılların ortasından itibaren giderek daha güçlü bir şekilde soğuk savaşa dahil edildi. Margarete Schütte-Lihotzky içinse bunun anlamı mesleki çalışmalarının sınırlandırılması oldu.

Margarete Schütte-Lihotzky 1947 yılında Viyana’ya döndükten kısa bir süre sonra Bridgewater (İngiltere)‘da düzenlenen uluslararası CIAM kongresine (Congrès Internationaux d’Architecture Modern) katılır. Dönüşünde Viyana belediyesiyle temas kurar. Aynı yılın Eylül ayındaysa Viyana belediye binasında gerçekleştirilen “Viyana Yeniden İnşa Ediliyor” sergisinde “Mimarlık ve Kentsel Tasarım” bölümünü tasarlar. Kasım ayında ise bir konut sergisi için “YENİ EVLER NASIL GÖRÜNMELİ?” başlığı altında hazırladığı önerilerini sunar.

Buradaki amacı, modern konut yapımının sorunları tartışmalarına halkın dahil edilmesi için gerekli şartların sağlanmasıdır. Sergi tüm çabalara rağmen gerçekleştirilmez.

Eski Nazilere, “Üçüncü Reich”ın sadık destekleyicilerine ve fayda sağlayan kişi ve kurumlara tekrar büyük kamu ihaleleri verilirken Margarete Schütte-Lihotzky‘nin payına sadece küçük projeler düşer hatta 1952’den sonra Viyana belediyesinden uzunca bir süre herhangi bir iş verilmez, yıllarca boykota uğrar.

Uzun bir aradan sonra aldığı ilk iş siparişi 1961 yılında Viyana 11. bölgesinde Rinnböckstraße’de tasarladığı gündüz çocuk yuvası olur.

Ama hiç işsiz de kalmaz. Önemli zamanını harcadığı politik etkinliklerin yanı sıra serbest mimar olarak özel kişi ve kuruluşlara projeler hazırlar, sergiler düzenler, kongrelere, kolokyumlara ve seminerlere katılır, makale ve kitaplar yayınlar. Çin, Küba ve Demokratik Alman Cumhuriyeti’ne akademik ve görev amaçlı geziler düzenler.

Avusturyalı mimar Viyana’ya döndükten sonra 5. bölgedeki Hamburgerstraße’de oturur. Bu ev çocukluk günlerini ve gençliğini geçirdiği, 1940’ta Türkiye’den anti-faşist direnişe katılmak üzere geri döndüğü evdir. Kızkardeşi Adele ve onun eşi Hanakam ile birlikte 1948‘de, Margarete’nin kendileri için tasarladığı Radstadt’taki eve taşınır.

M.S.L. bu evde 1947’den itibaren eşi Wilhelm Schütte ile birlikte 1951’de boşanıncaya kadar birlikte yaşar ve çalışır.


Fotoğraf (Sol): MSL 1957, Hamburgerstraße’deki evinde
Fotoğraf (Sağ): Hamburgerstraße 14

Çizimler (Orta): “YENİ EVLER NASIL GÖRÜNMELİ?” çalışmasının eskizleri
Çizim (Sağ Alt): İşgal dönemindeki Viyana. 5. bölge 1955 yılına kadar İngiliz işgal bölgesidir.

BARTHGASSE 5-7 KONUTU, 1030 VİYANA

Viyana Belediyesi için
1949-1950‘de, Wilhelm Schütte ile birlikte tasarlandı

Türkiye’den döndükten sonra Viyana belediyesi tarafından verilen ilk mimari projede Margarete ve Wilhelm Schütte çifti birlikte görevlendirildiler. Margarete Schütte-Lihotzky’ye 24.5.1949’da serbest mimarlık belgesi verildi. Artık serbest mimar olarak çalışabilecekti.

Barthgasse’deki konut, üç girişi ve dört cumba ekseni olan geniş bir cadde cephesine sahiptir. Üç merdiven, her birinde iki dairenin bulunduğu katlara ulaşım sağlar. Her daire cadde tarafından avlu tarafına doğru kesintisiz uzanır ve böylelikle doğal bir yatay havalandırma oluşturulur. Zemin kattakiler hariç olmak üzere bütün dairelerde bir balkon veya gömme balkon yer alır. Binada yer alan iki ve üç odalı dairelerin hepsi kendine ait bir banyo ve tuvalete sahiptir. Mutfak oturma odasına dahil edilmiştir. Isıtma o dönem henüz odalarda yer alan müstakil sobalar vasıtasıyla gerçekleşir. Dairelerin boyutları ve donanımı dönemin genel standartlarına tekabül etmektedir. Margarete Schütte-Lihotzky’nin yerleşimci hareketi sürecinden beri konut mimarisinde edindiği deneyim kendini bu tasarımda her dairenin bir açık mekâna sahip olması biçiminde göstermekte. Balkonlar daha sonraki yıllarda camla kapatıldı, sadece 5. Kattaki balkonlar açık bırakıldı.

Binanın cadde cephesi 1990’da restore edildi, bu sırada binanın orijinal rengi değiştirildi. 2003-2005 yılları arasında konut kompleksinin tamamında tadilat çalışmaları yapıldı. Pencere ve kapılar yenilendi, konut sitesi bölgesel merkezi ısıtma sistemine bağlandı. Her üç ana giriş kapısının üzerinde Michael Powolny’ya ait bir mayolika rölyef yer almaktadır.


Fotoğraf (Sol Üst): Barthgasse 5-7 konutu renkli cephe görüntüsü, 19492.
Fotoğraf (Sağ Üst): 2015
Fotoğraf (Sağ Orta): 1950
Fotoğraf (Sol Alt): 1950

Çizim (Sol Orta): 4. Michael Powolny’ya ait mayolika rölyef detayı
Çizim (Sağ Alt): 5. Kat planı, belediyeye sunulan son hali, 1949

SCHÜTTELSTRASSE 3 KONUTU, 1020 VİYANA

Proje sahibi Viyana belediyesi
1952-1956

Konut, kent planlaması bakımından zor bir konumda yer almaktadır; zira arazinin bir cephesi çok yoğun trafik akışının yaşandığı Schüttelstraße, diğer cephesi ise Helenengasse’daki yükseltilmiş hızlı tren yolu tarafından sınırlandırılmıştır.

Bu arazide dairelerin açık mekân içerecek biçimde tasarlanması olanaklı değildi. Mimar bu yüzden büyük fransız pencereli bir çözüm tercih etti.

Avan projede bir zemin katı, bir bodrum katı, beş zemin üstü katı ve bir çatı katından oluşan bina için bir asansör öngörülmemişti. Halbuki daireler o dönem müstakil sobalar vasıtasıyla ısıtılıyor ve daire sakinleri bodrum katında depoladıkları odun ve kömürü kovalarla evlerine taşımak zorunda kalıyordu. Margarete Schütte-Lihotzky çok katlı konutlarda mutlaka asansör bulunması gerektiğini savunuyor ve bunun için etkin çaba harcıyordu. Avusturya Demokratik Kadınlar Birliği (BDFÖ)1 Başkanı sıfatıyla belediyeden bu yatırımı da üstlenmelerini talep etti. Belediyeyle yürüttüğü müzakerelerde mimari projede en azından sonradan asansörün monte edileceği bir asansör boşluğunun öngörülmesinde ısrar etti ve isteğini bu proje için kabul ettirdi. 1956’daki uygulama planına ait nihai (as-built) planlar bu asansör boşluğunun gerçekleştirildiğini gösterir.

Bu konutta bugüne kadar sadece dairelerde kişisel tadilatlar yapıldı. Binanın genel durumu kapsamlı bir restorasyona ihtiyaç duymaktadır.


Fotoğraf (Üst): Schüttelstraße 3 konutu, 2015

Çizim (Orta): Zemin kat planının belediyeye sunulan son hali, 1952
Çizim (Alt): 1.kat planının nihai (as-built) planı, 1956


1 Margarete Schütte-Lihotzky 1948’den itibaren Avusturya Demokratik Kadınlar Birliği (BDFÖ) başkanlığı yaptı

“KADININ SESİ” YAYINLARI

Mimar Margarete Schütte-Lihotzky 1947’den itibaren haftalık “Kadının Sesi” dergisine konut tasarımı, mekânların kullanışlı hale getirilebilmesi ve değiştirilebilirliği, yaşamdaki değişikliklere göre uygulanabilecek ev içi dekorasyon tasarımları gibi konular üzerinde bir dizi makale yazdı. Bu yazıların amacı yaşadıkları evle, gündelik yaşamla ilgili sorunlarda kadınlara yardımcı olmak, kent ve kentsel çevre sorunları ile ilgili farkındalık yaratıp bunların gerekleri ile ilgili kendi eleştirel fikirlerini üretip tartışmalara dahil etmekti. Aşağıdaki makaleler bunlara örnektir:

Poldi Viyana’ya taşınıyor
Mesleki deneyimimden bir örnek
Huber ailesi çocuk sahibi oluyor
Mobilyalarımı nasıl yerleştiririm
Mimari tasarım ve konut yapımı; kadınlar, bu konu sizi ilgilendiriyor

HUBER AİLESİ ÇOCUK SAHİBİ OLUYOR (Sayı.51/17.12.1949)

Huber isimli genç bir çift kısa süre önce evlendi. Kadın bir bebek bekliyor. Çiftimiz alt kiracı olarak eşyalı bir odada oturuyor. Bu oda 5,40m genişliğinde ve 6m uzunluğunda, iki penceresi, bir giriş kapısı ve bir çinili sobası var…
Peki bu odada yaşamaları nasıl mümkün? Ne kendilerine ait bir mutfakları ne de dairenin mutfağını kullanma hakları var. Odadaki çinili soba da o kadar eski ve kötü ki…

MİMARİ TASARIM VE KONUT YAPIMI; KADINLAR BU KONU SİZİ İLGİLENDİRİYOR (Sayı 5/6, 7.2.1953)

Konut yapımı ve konutların nasıl tasarlandığı tüm hayatımız için ne kadar da önemli bir meseledir. Evde, fabrikada veya büroda yerine getirdiğimiz işler için çok önemli; sağlığımız ve çocuklarımızın, gençlerimizin eğitimi için çok önemli; tüm aile saadetimiz ve mutluluğumuz için çok önemli…

Lihotzky daha sonraki dönemlerde “Kadının Sesi”nde yayınlanan makalelerinde yurtdışı deneyimleri hakkında yazar ve örneğin Adolf Loos ve Clemens Holzmeister gibi birlikte çalıştığı veya tanıştığı, alanında önde gelen kişilerle ilgili anılarını kaleme alır.

ÇATI BAHÇESİ VE TERAS EV

Margarete Schütte-Lihotzky 1969’dan sonra Viyana 5. bölgede yeni inşa edilen, önünde büyük bir terası olan bir çatı katı dairesinde oturdu. Mimar bu daireyi özel gereksinimlerine göre kendi tasarladı ve buraya taşındıktan sonra on yıllar boyunca “çatı bahçeli“ bir evde oturmanın getirdiği avantajların keyfini çıkardı.

Dört katlı teras evler için tasarımlar mimarın ölümünden sonra geriye miras olarak bıraktığı belgeler arasında bulunur. Toplu eserler kataloğunda1 bu tasarımlar mimarın son çalışmaları olarak tanımlandı ama bugüne kadar hiç yayınlanmadı.

Mimar, Viyana Belediyesinden son konut projesi işini 1952’de aldıktan sonra çok uzun yıllar belediyeden iş almaz. 78 yaşına gelip emekli olduğunda bunca zaman görmezden gelinen fikirleri ilgi görmeye başlar. 1970’li yıllarda Viyana‘da konut alanında yeni konut konseptlerinin oldukça ilgi gördüğü büyük bir canlanma gelişir. Teras ev fikri çok revaçtadır. Bu sırada Gesiba (Sosyal Konut ve İnşaat Kamu İktisadi Kuruluşu) tarafından projelendirilen “Alt Erlaa” toplu konutlarının ilk bölümü bitirilmek üzeredir ve 1976’da dairelere taşınılmaya başlanır.

Margarete Schütte-Lihotzky, yerleşimci hareketi döneminden beri açık mekân ile konut arasındaki ilişkinin öneminden emindir, özellikle de sağlık nedenlerinden dolayı. Nemli, karanlık ve kötü havalandırılmış mekânlardaki yaşam, geçmişte tüberküloz gibi ağır hastalıklara neden olmuştu. Hastaların tedavisinde ışık, temiz hava ve güneş vazgeçilmez unsurlardı. Bu gerçeği defalarca kaldığı sanatoryumlarda bizzat deneyimlemişti.

Yaptığı işin ve kent yaşamının zorlu koşullarına maruz kalan modern insan kolayca ulaşılabilen rekreasyon olanaklarına ihtiyaç duyar- bu niye oturma odasının önündeki bir teras olmasın?


Fotoğraflar (Orta ve Sağ Üst): Mimarın çatı bahçeli evi, fotoğraflar Ulrike Jenni 2000

Çizim (Sol Üst): Daire kat planı
Çizim (Sol Alt): TERAS EV 1975 tarihli gerçekleştirilmemiş proje): Çardak ve terasları birbirlerine göre kaydırılmış konumlanan teras ev tasarımı


1 Noever, MAK (yayıncı), Renate Allmayer-Beck, Susanne Baumgartner-Haindl, Marion Lindner-Gross, Christine Zwingl: Margarete Schütte-Lihotzky: “Sosyal tasarım ve mimari / Bir yüzyılın çağdaş tanığı”. Sergi katoloğu 1993, 2. baskı Böhlau, Viyana 1996

YAŞLILIK YILLARI “YEŞİLLENDİRİLMİŞ KONUT TEPELERİ”

“YEŞİLLENDİRİLMİŞ KONUT TEPELERİ" GELECEKTEKİ KONUTLAR İÇİN BİR KENTSEL PLANLAMA ÜTOPYASI

Aralık 1990,
Metin, gerçekleştirilmedi

Mimar, 93 yaşında kaleme aldığı metinde 20. Yüzyıla bakışını ve Birinci Dünya Savaşı sonrası dönemde Avrupa’daki mimarların çözüm üretmeye çalıştıkları “sosyal mimarlık” sorununun gelişim süreçlerini anlatıyor. Ve eleştiride de bulunuyor:

O zamandan beri Avrupa’nın üzerinden yıkıcı bir dünya savaşı daha esti geçti- akıp giden son 60-70 yılda muazzam ekonomik, teknolojik ve toplumsal değişimler meydana geldi- ama biz on yıllardır hâlâ hiçbir şey olmamış gibi alışılagelmiş tek, iki, üç ya da dört odalı dairelerimizi inşa ediyoruz. Bu grotesk bir durum değil mi?

Yaptığı insan yaşamı analizi onu geçtiğimiz yüzyılda yaşanan dört temel değişikliği tarif etmeye götürür.

Kadının büyük ölçüde meslek sahibi olması
İletişim arzusu
“Azınlık grupları” ile yaşanan deneyimler
Değişen doğa-insan ilişkisi

Yazarın değerlendirmelerini şöyle özetlemek mümkündür: iletişim ihtiyacını karşılamak için çeşitli merkezi hizmetler ve mekânlar sağlanmalı; farklı toplum kesimleri için çok çeşitli karma konut tipleri geliştirilmelidir. Lihotzky ayrıca bahçeli müstakil evde yaşama fikrine, çok fazla iş çıkarttığı gerekçesiyle şiddetle itiraz etmektedir.

Yaptığı analizlerin sonuçlarından birkaç alıntı:

Bu kadar çok dairenin kübik bir blok içerisinde bir araya getirilmesi -estetik görünüşü nasıl olursa olsun- düşünülemez tabii ki. Çevremizi rezil eden çirkin yüksek beton binalara artık dur demeli. Değişen doğa-insan ilişkisi büyük kentlerde çatı bahçeleri fikrini neredeyse zorunlu kılıyor… Çeşit çeşit bitkiler ekili teras bahçeleriyle çevrili bu tarz konut tepeleri, peyzajı yüksek konut bloklarıyla bozmak yerine canlandırmış ve zenginleştirmiş olurdu.

GEÇ GELEN TAKDİR VE ÖDÜLLER

1980’de Viyana mimarlık ödülünü aldı. Hayatında verdiği eserlerle ilgili konferanslar verdi. Bu yıllarda iki dünya savaşı arasındaki dönem mimarisine ilgi tekrar uyanmıştı ve soğuk savaş doktrini aşılmaya başlanmıştı. WDR ve ORF gibi Alman ve Avusturya resmî televizyon kanallarında hayatını konu alan belgeseller gösterildi. 1985 yılında Direnişten Anılar – bir mimarın savaş yılları 1938-1945 adlı kitabı ilk baskısını gerçekleştirdi.

Sonrasında çok sayıda ödüle, onur üyeliklerine ve fahri doktora unvanlarına layık görüldü. 1989 yılında, genel konut kültürünün yükseltilmesine verdiği katkıdan dolayı IKEA Vakfı ödülü ile onurlandırıldı. Halbuki bu katkıyı henüz 1920’li yılların başında Viyana’da vermeye başlamıştı. 1992’de kendisine Avusturya Kültür ve Sanat Şeref Madalyası ve nihayet 1997‘de yüzüncü yaş günü vesilesiyle Avusturya Cumhuriyeti Büyük Liyakat Madalyası verildi.


Fotoğraf (Üst): Margarete Schütte-Lihotzky kedisiyle birlikte terasında, 1997
Fotoğraf: (Alt) Margarete Schütte-Lihotzky, 1992

"KADINLAR-İŞ(YERİ)-KENT" (FRAUEN-WERK-STADT) KONUT SİTESİ - "MARGARETE SCHÜTTE-LIHOTZKY HOF SOSYAL KONUTLARI"

(Ç.N. Almanca’daki Frauen-Werk-Stadt başlığında yer alan üç isim bir arada okunduğunda “Kadınlar Atölyesi“ (Frauenwerkstadt) anlamına gelir)

1210 Viyana, Donaufelder Straße, Carminweg 8
Yarışma jürisi onursal başkanı, 1994
İşveren: Viyana Belediyesi ve GPA (Özel Sektör Çalışanları Emlak ve Konut Birliği)

“Kadın-İş(yeri)- Kent” örnek projesi Viyana belediyesine bağlı ve Eva Kail yönetimindeki kadın bürosunun girişimiyle hayata geçirilir. Bu projenin iki ana hedefi:
- Kent tasarımı alanında kadın uzmanların oranını artırmak.
- Viyana için kadına ve gündelik yaşama uygun konut yapımının kriterlerini somut bir projeyle kontrol etmek, konut ve kentsel tasarım alanında içerikli bir inovasyona ulaşmak“tı.1 Jüri sekiz kadın mimara proje hazırlama görevi verir. Katılımcılardan istenenler; bir kentsel tasarım planı, bir açık alan tasarım konsepti ve bir konut tipolojisi sunmalarıdır.

İnşaat sahibi ise Viyana Belediyesi- MA 24 ve GPA olarak belirlendi.

Margarete Schütte-Lihotzky bu sırada 97 yaşında olmasına rağmen jüri çalışmalarına tam gün katılıp bütün sunumları ilgiyle takip etti. Görme yetisi zayıflamış olsa da zihinsel ve işitsel yetileri tamamen yerindeydi. Kadınların konut inşa sektöründe daha yetkin hale gelmesi ve kadın mimarların projelerle görevlendirilmesi onun açısından çok sevindirici bir gelişmeydi. Yarışma konsepti ve programın tamamını hayli ilerici buldu. Burada insanların yaşam alışkanlıklarını esas alan, kendini “kadın ve gündelik yaşama uygun bir mimarlık” şeklinde ifade eden yaklaşımı, o 70 yıl önce benimsemeye başlamıştı ve bununla ilgili görüşlerini defalarca kaleme almıştı. Projedeki temel fikirler açıkça ondan esinlenmekteydi.

Yarışma sonucunda kentsel tasarım öncü proje olarak mimar Franziska Ullmann’ın tasarımı seçilir. Viyana belediyesi Liselotte Peretti ve Franziska Ullmann’a farklı planlama görevleri verir, GPA ise mimar Gisela Podreka ve mimar Elsa Prochazka’yı görevlendirir.

1997’de, yani mimarımızın 100. yaş gününü kutladığı yılda, konut sitesinin inşaatı tamamlandı. Aynı yılın Ekim ayında GPA’ya ait yapı bölümünün açılışında buraya Margarete-Schütte-Lihotzky Hof ismi verildi. Bir ay sonra Viyana belediyesine ait bölüm tamamlandı ve kullanıma açıldı. Margarete Schütte-Lihotzky’nin Ocak 2000‘deki ölümünden sonra Viyana belediyesi de kendine ait bölüme bu önemli mimarın isminin verilebileceğini açıklamıştır.2


Fotoğraf (Sağ): Viyana Belediyesi İmar Müdürlüğü bünyesindeki gündelik yaşama ve kadınlara uygun mimari tasarım ve kanut yapımı daire başkanlığı, yayıncı: Frauen-Werk-Stadt, Viyana 2001
Fotoğraf (Sol): Margarete-Schütte-Lihotzky-Hof
Hazırlanan sekiz proje 2.2.1994 tarihinde Viyana belediye binasında jüriye sunuldu ve tartışıldı. Jüri başkanlığını Profesör Kerstin Dörhöfer üstlenirken, onursal başkanlık Margarete Schütte-Lihotzky’ye verildi.


1 Viyana Belediyesi İmar Müdürlüğü bünyesindeki gündelik yaşama ve kadınlara uygun mimari tasarım ve kanut yapımı daire başkanlığı, yayıncı: Frauen-Werk-Stadt, Viyana 2001
2 https://www.wien.gv.at/wiki/index.php/Margarete-Sch%C3%BCtte-Lihotzky-Hof